Pesticide Action Network Netherlands

10 redenen waarom pesticiden niet ‘veilig’ zijn

De industrie, de overheid en de toelatingsinstantie Ctgb schermen er altijd mee dat toegelaten pesticiden veilig zouden zijn omdat ze een uitgebreide toelatingsprocedure hebben doorlopen waarin is vastgesteld dat de pesticiden geen schade aanrichten aan mens, dier of natuur. Helaas is dit onwaar en zijn deze ‘veilig’ verklaarde pesticiden helemaal niet zo veilig. Hieronder beschrijven we 10 grote hiaten in de procedure die maken dat wat boeren spuiten en bij jou op je bord ligt, helemaal niet zo veilig is als vaak wordt beweerd.

1. Beoordeling veiligheid op basis van onderzoek gifproducent
Als Bayer of Syngenta een pesticide op de markt wil brengen maakt zij het dossier waarmee de overheid beoordeelt of het veilig is. Dat is vragen om problemen omdat onafhankelijke onderzoeken met onwelgevallige uitkomsten uit het dossier gelaten kunnen worden en voor het veiligheidsonderzoek het risico geldt van ‘wie betaalt bepaalt’, denk aan de beruchte glyfosaatstudie
2. Cocktail aan pesticiden niet op veiligheid beoordeeld
Elke stof wordt afzonderlijk getest op schadelijkheid en op basis daarvan wordt bepaald hoeveel maximaal op bijvoorbeeld een aardbei mag zitten (de MRL: maximale residu limiet). Maar de praktijk is dat op een gemiddelde aardbei meer dan 4 soorten pesticiden zitten. Op sommige producten worden soms wel meer dan 30 soorten pesticiden gevonden! Voor wat betreft de combinatie van pesticiden is nooit gekeken of die schadelijk is voor consumptie, dus ook niet vastgesteld dat ze veilig is. Recent bleek bijvoorbeeld dat een pesticidencocktail giftig is voor het waterleven, ook als alle afzonderlijke stoffen binnen hun eigen limiet blijven.
3. Onschadelijkheid voor een paar diersoorten in een labtest zegt onvoldoende
De dierproeven waarmee de schadelijkheid wordt bepaald, worden veelal aan een beperkt aantal diersoorten uitgevoerd. Zo wordt de schadelijkheid voor vogels vaak bepaald door proeven met kwartels. Maar de ene diersoort is de andere niet. Wat voor een kwartel onschadelijk is, kan voor een roodborstje juist heel schadelijk zijn. Zo zul je bij testen op ratten ook niet altijd alle schadelijke gevolgen voor de mens kunnen vaststellen.
4. Een laboratoriumtest toont niet de schade in een complex ecosyteeem
De voorgeschreven testen zijn achterhaald en de omstandigheden op het laboratorium hebben weinig met de realiteit te maken. In laboratoriumtesten wordt één stof op een paar diersoorten getest. Maar in de natuur draait het om complexe leefgemeenschappen van duizenden soorten en met een complex web van interacties. Daar staat het functioneren van het hele netwerk op het spel. Als diersoorten wegvallen maken we het netwerk kapot en verliest de natuur haar veerkracht. Dat kan tot schade in het hele ecosysteem leiden.
5. Getoetst op beperkt aantal ziektes en gezondheidseffecten
Pesticiden worden veelal getest op een beperkt lijstje van mogelijke ziektes die je erdoor kan krijgen. Zo worden pesticiden (in beperkte mate) getest op risico’s op kanker, hormoonverstoring, vruchtbaarheid, schade aan de foetus, neurotoxiciteit en genotoxiciteit. Maar er zijn veel meer ziektes waar niet op getest wordt. Zo wordt bijvoorbeeld niet getest op effecten op je immuunsysteem en darmflora (microbioom). Daarnaast leven de daarvoor gebruikte proefdieren meestal enkele maanden en worden dan gedood. Soms wordt op honden getest die 2 jaar leven. Lange termijn effecten van pesticiden worden zo onvoldoende onderzocht, denk aan Parkinson. Parkinson ontstaat vaak pas na tientallen jaren blootstelling aan stoffen. Wetenschappers geven aan zorgen te hebben over de relatie tussen pesticidengebruik en het sterk toenemende aantal mensen met Parkinson. Een rechter deelde recent deze zorgen en gebrekkige toetsing hierop.
6. Baby’s, peuters en zwangeren halfslachtig beschermd
Naar aanleiding van zorgen van wetenschappers of de algemene normen voor pesticiden wel veilig zijn voor specifieke kwetsbare mensen als baby’s, peuters en zwangeren, heeft de Europese Commissie in wetgeving vastgelegd dat voor bijvoorbeeld de potjes voeding voor baby’s en peuters veiligere strengere normen gelden dan de algemene residu limiet (MRL) voor verse producten in de winkel. Maar baby’s en peuters eten veel meer dan alleen babyvoeding uit potjes. Als je een stuk vers fruit aan je peuter geeft mogen daar tot wel 1.000 keer meer pesticidenresten in zitten dan wat als voorzorg veilig wordt beschouwd in potjes.
7. Nieuwe inzichten over schadelijkheid genegeerd
Als pesticiden door de Europese Commissie zijn goedgekeurd maar later (onafhankelijk) onderzoek wordt gepubliceerd waaruit blijkt dat de pesticide toch schadelijk is, dan wordt dit onderzoek vaak niet meegenomen in nieuwe beoordelingen, zoals een rechter onlangs vaststelde en veroordeelde. Zo blijft een pesticide toegelaten terwijl soms duidelijk is dat die erg schadelijk is.
8. Bewezen schadelijke pesticiden pas verboden bij goedkoop alternatief
Veel bewezen zeer schadelijke pesticiden blijven nog langdurig toegestaan. Zo is er de zogeheten groep pesticiden ‘kandidaten voor vervanging’ waarvan is vastgesteld dat ze onaanvaardbaar risico geven voor de gezondheid van de mens of de natuur. De overheid heeft aangegeven dat ze vervangen moeten worden. Maar dat hoeft alleen als er een alternatief is dat ‘in balans is met de economische lasten’, ofwel het mag geen cent extra kosten. In de praktijk worden deze schadelijke middelen dan ook niet vervangen.
9. Veel ‘goedgekeurde’ producten blijken achteraf toch schadelijk
Het gebeurt jaarlijks dat toegelaten pesticiden alsnog verboden worden. Dit terwijl deze pesticiden ooit de hele toelatingsprocedure hebben doorlopen en toen veilig zijn bevonden. Ze zijn vaak langdurig gebruikt. Nadien blijkt dat ze dan toch niet veilig waren. Ze blijken dan bijvoorbeeld hormoonverstorend of kankerverwekkend. Dit toont aan dat de toelatingsprocedure ‘lek’ is. Hoeveel pesticiden die nu kwistig worden gebruikt, blijken straks over 10 jaar bijvoorbeeld kankerverwekkend? En zelfs als een pesticide alsnog verboden wordt, bijvoorbeeld nadat blijkt dat de stof kankerverwekkend is of schadelijk voor baby’s en zwangeren (bv hormoonverstorend), krijgt de landbouw nog langdurig de tijd om over te schakelen. Dit is de zogeheten ‘opgebruiktermijn’ die meestal anderhalf jaar is.
10. Pesticiden zijn bedoeld om giftig te zijn
Pesticiden zijn per definitie niet onschadelijk: ze zijn bedoeld om te doden, bijvoorbeeld insecten. Het overgrote deel van de insecten, zoals hommels en bijen, is inmiddels verdwenen. Dit wordt toegeschreven aan vooral pesticiden, verstedelijking en intensieve landbouw. Pesticiden zijn dus nooit veilig, bijvoorbeeld voor de plant of het insect dat bedoeld is om te doden maar ze doden vaak ook onbedoeld veel andere planten en insecten. Hoeveel schade aan de natuur vinden we nog acceptabel?

De toelatingsprocedure

Voordat een pesticide (de werkzame stof) mag worden gebruikt moet deze eerst zijn goedgekeurd. Dit betekent dat een producent een dossier moet indienen waaruit moet blijken dat de stof geen onaanvaardbare schade aanricht aan mens of milieu.

De beoordeling gebeurt allereerst door een daarvoor aangewezen wisselende (door de industrie gekozen) lidstaat van de EU. Ook de Europese Voedselautoriteit EFSA geeft hierover haar oordeel. Daarna beslist de Europese Commissie of de stof toegelaten kan worden, meestal voor 10 of 15 jaar.

Als de stof een Europese toelating heeft, toetst vervolgens de Nederlandse toelatingsinstantie Ctgb of het bestrijdingsmiddel dat deze werkzame stof bevat (plus nog hulpstoffen), onder de specifieke Nederlandse omstandigheden veilig is in gebruik. Op grond hiervan geeft het Ctgb toelating in Nederland en bepaalt hierbij de gebruiksvoorwaarden zoals voor welke gewassen het mag worden gebruikt en hoeveel mag worden gespoten.

Bovenstaande 10 redenen laten zien dat de toelatingsprocedure voor pesticiden helemaal niet de veiligheid garandeert. Daar bovenop komt ook nog eens dat dit uitgaat van gebruik van pesticiden op een manier die is toegelaten in de wetgeving en dat de pesticiden volgens de veiligheidsvoorschriften worden toegepast. De controleorganisatie NVWA, die hierop moet controleren, is echter onderbezet. Zij kunnen bij lange na niet controleren of de miljoenen bespuitingen per jaar volgens de regels verlopen. Geregeld wordt dan ook geconstateerd dat de naleving van de veiligheidsregels ondermaats is. ‘Zorgwekkend’ noemde de NVWA dat in 2023 en in 2025 bleek dat bijna de helft van de telers van blauwe bessen de wet overtreedt.

Schrik jij er ook van hoe ‘lek’ de toelatingsprocedure voor pesticiden is? Het dreigt nog erger te worden: de pesticide-industrie lobbyt voor verdere afbreuk van de veiligheidsregels. De Europese Commissie lijkt de toelatingsprocedure in plaats van aan te scherpen, zelfs verder af te breken. Ten koste van onze gezondheid en natuur. Doe daarom mee aan de petitie en laat de gifindustrie niet winnen.

Deel deze eye-opener!